HIer staan een aantal foto's van diverse computers die (nog) niet onder een bepaalde categorie vallen.

* Memotech MTX512

* Elektuur's Junior computer (zelfbouw rond de 6502)

* Schneider CPC464

* Mattel's Aquarius

SHARP MZ800
ZAKELIJKE AMBITIE- HOBBYTREKJES
Sharp introduceert de MZ-800 in het onderste segment van de zakelijke microcomputers Of de machine het predikaat ‘za kenmicro’ ook echt verdient Is nog maar de vraag De compu ter sluit immers in verrassend veel punten zeer goed aan op de bestaande MZ-700 niodellen Het ligt daarom voor de hand dat diens opvolger ook een belangrijke plaats gaat innemen bij de serieuze thuisgebruiker. Medewerker Tony Hethering ton zocht het voor ons uit.
T ot op heden heeft Sharp met zijn
computers altijd van twee walletjes
gegeten, de zakelijke markt en die
van de huiscomputer Vooral in die hob-
bysector stond Sharp altijd hoog aange-
schreven. Reden daartoe vormt de Mz-700
die onder de gebruikers als een prettige
machine wordt omschreven. De basis
daarvan is de zso-processor,
De MZ sao is daarvan afgeleid maar biedt
nu ook een betere resolutie, zestien klep-
ren, een ingebouwde cassette eenheid en
drie geluidskanalen met een bereik van
acht octaven.
Toch wordt de MZ sao gebracht als een
machine voor zakelijk gebruik. Sharp ziet er een eigen plaatsje voor al aanvulling
op bestaande systemen bij het bedrijfsle-
ven. De MZ 800 is immers gunstig geprijsd
en kent een zekere mate van compatibili-
teit rond gegevensoverdracht.
Alhoewel de machine best goed in elkaar
zit en zorgvuldig is afgewerkt, zijn er toch
ook wel enige minpunten. Een zelfstandi-
ge plaats binnen de allesoverheersende
MS-DoS-wereld, lijkt niet weggelegd. De
MZ 500 is beslist geen IBM-compatibele
computer.
Dat laatste lapt de 800 echter aan zijn
laars, want met de Personal CP/M is hij
wel degelijk in staat gegevens van PC/MS-
DOS schijven te lezen. Draaien van pro-
grammatuur zal niet gaan, maar dat geeft
onder de MS zelf ook maar
al te vaak problemen. De machine ver-
werkt wei CP/M-programma’s en dat geeft
de gebruiker toegang tot een schat aan
programmatuur.
EERSTE BLIK
De behuizing van de computer doet den-
ken aan een uit de kluiten gewassen casset-
terecorder. Behalve dat krijgt de gebrui-
ker een handleiding en een cassette waar-
op de programmeertaal Basic en enkele
demonstratïeprogramma’s zijn vastge-
legd. Er is voorzien in een aansluiting
voor een gewone televisie, maar Sharp le-
vert daarvoor geen kabel bij.De testmachme was uitgerust met een
5,25 schijfeenheid en een kleurenmo
nitor van Sharp, de basisu voor
gebruik van het bestunngssysteem Perso
nal CP/M.
De behuizing is van bruin/beige plastic.
De kast ziet er overigens wel wat hoekig en
lomp uit, vooral het gevolg van de eraan
vastgekoppelde cassetterecorder/uitbrei
dingseenheid. Deze zijn bevestigd met een
groot aantal schroeven en maken dus een
onafscheidelijk deel uit van de computer
Wanneer je deze delen verwijdert, blijft er
als basis niet veel meer over dan het kastje
van z n voorganger, de MZ-100.
TOETSENBORD
Ook het toetsenbord van de nieuwe ma-
chine is gelijk aan die van de 700. Vijf
functietoetsen, een blok van vijf voor de
cursor-besturing en het gebruikelijke
qwetty toetsenbord, met in totaal 69 toet-
sen. De 1NSERT- en DELETE-toetsen bevin
den zich nog altijd eenzaam c verlaten
boven het cursor blok, net iets te ver van
de andere toetsen v rwijderd om ze prettig
te gebruiken. Waarschijnlijk hebben de
Japanner toch nog een te grote voorstel-
ling gehad van de gemiddelde Westeuro
pese vinger. Die toetsen schakelen het
qwerty-gedeelte in de grafische stand. El-
ke toets biedt dan de mogelijkheid uit
twee grafische symbolen. Die functie ken-
nen we ook van de MZ- co, machines van
Commodore en Sinclair plus de Spectravi
deo 718. De z-soo wijkt op dat punt af,
doordat die symbolen niet op de toetsen
zelf zijn aangegeven. Sharp heeft eveneens
vooral gedacht aan zakelijk gebruik en
wie die grafische symbolen toch intensief
wil gebruiken krijgt daarvoor de beschik
king over een setje stickers met de betref
fende symbolen om op de toetsten te
plakken.
De CAPS 1 OCK-toets ontbreekt, maar er is
wel in die mogelijkheid voorzien Bij nor
maal tikken komen er hoofdietters op het
scherm, bij gebruik van een van de twee
sHrvr-toetsen verschijnen er kleine letters.
De omgekeerde wereld dus, die met c £ wordt opgeheven, waarna de Sharp zich als een tandaard typemachine gedraagt. Alle gewone toetsen hebben een repeteer- functie. De toetsen staan op goede afstand van elkaar en voelen tijdens het werken prettig aan (zie voor de functietoetsen het hoofdstuk SYSTEEMPROGRAMMATUUR).
DATARECORDER
De ingebouwde datarecorder heeft een plaatsje gekregen rechtsboven het toetsen bord. De recorder is voorzien van de meest elementaire functies en uitgerust met een bandteller. Alleen jammer dat je daar als gebruiker recht boven moet han gen om hem goed te kunnen aflezen.
AANSLUITINGEN
Aansluitenvan een beeldscherm gaat via de zogeheten ROB-uitgang, de poort voor een video- of tv-aansluiting. Deze zijn samen met de aansluiting voor een externe casset terecorder aangebracht aan de achterzijde van de MZ 800. Op dat achterpaneel bevin den zich tevens de voedtngsaansluiting, de aan/uit-schakelaar, een voedingsaanslui ting voor Sharps kleurenplotter, een volu meknop voor het geluid en daarnaast de RESET knop. Deze twee zitten overigens gevaarlijk dicht naast elkaar. Maar geluk kig vraagt de RESET-knop een nogal forse duimdruk voordat hij z’n verwoestende werk doet, zodat zich niet al te veel onge lukken zullen voordoen.
Door drie deksels aan de achterzijde los te schroeven krijg je toegang tot enkele uit breidingsbussen voor het diskettestation, een printer, een groep van vier tuimel schakelaars en twee standaardaansluitin gen voor spelpookjes Dat laatste blijkt een enorme verrassing want daarmee heeft Sharp afstand gedaan van zijn eigen ont werp. Aan de andere kant jammer voor de MZ-700 gebruiker omdat daarachter een stukje incompatibiliteit schuilgaat Maar met name achter de tuimelschakelaars vin den we meer nieuws Met één ervan wordt het mogelijk de bestaande MZ-700 program ma’s te verwerken, met uitzondering van die pakketten waarbij gebruik wordt ge maakt van de spelpookjes. De andere scha kelaars worden onder meer gebruikt om de polariteit van de externe cassetterecorder om te schakelen, om het type printer (Sharp of Centronics) in te stellen en dienen verder als vervanging van de tuimel-scha kelaars zoals die in de MZ-700 voorkomen.
BINNENWERK
Om bij het inwendige van de Mr-sao te ko men bleek een ware plaag. Allereerst moe ten er drie schroeven aan de onderzijvan liet toetsenbord worden losge nefd, vervolgens vijf aan de achterzij van de cassettercorder en de uitbrei ,skast en daarna nog twee om de zaken van elkaar te kunnen scheiden. Tot moet er dan nog een schroevedraaier te pas komen om de bovenzijde van kast te verwijderen.
arom dat zo moeilijk moet snappen we want Sharp heeft aan de binnenzijde
ts te verbergen. Het ziet er allemaal fect uit, met enkel en alleen enkele ver dingsdraden voor de nieuwe spelpook 15 \Toor de micro-elektronica ;ebruik gemaakt van componenten van up zelf, van Mitsubishi, Nec en Texas .truments.
ofdprocessor is de ZSOA met een fre entie van 3,5 Megahertz die voor het ge d wordt ondersteund door de 489-geluidschip van TI. Daarmee be tikt de Sharp over een driekanaals ge dsgeneratOr van elk acht octaven.
or liet beeld heeft de machine een vol ns eigen specificaties ontworpen video ip, afgeleid van het exemplaar in de t-ron, maar met aansluitpennen langs al- vier de zijden van de behuizing. De tuwe chip maakt een hogere resolutie en hruik van zestien kleuren mogelijk, wat
verdubbeling betekent. Voor video telden is 16K werkgeheugen (Ram) be hikbaar, waaraan desgewenst nog 16K Ram (virtuele Ram) is toe te voegen. oor die chips zijn twee plaatsjes openge )uden op de voorzijde van de hoofd art. Daarop bevindt zich tevens 64K erkgeheugen en de 16K voor de systeem Lonitor. Basic zit daarin niet opgeslagen, ndat deze los op cassette wordt bijgele trd en in het vrije werkgeheugen moet orden geladen. Links van de kaart staan voedingseenheid en een 1-watt luid nekertje met volume-regeling opgesteld.
het losschroeven van het deksel van de .tbreidingseenheid worden de diverse insluitpoorten zichtbaar. Een ervan is de hijfaansluiting, verbonden met de -232C. In feite gaat het om de bestaande tO-aansluiting die aan de achterzijde van computer maar liefst vier centimeter tsteekt.
aar Sharp zegt wordt daarvoor te zijner
nog een speciaal beschermplaatje ont ,kkeld. Aansluiting van de diskdrives op RS-232c-poort gebeurt via een kabel. arp biedt daarvoor twee eigen 5,25-inch ives van 320K. De eenheid staat op zijn nt en is voorzien van een zogenaamde raai’-vergrendeling, Sharp zet die drives ijd naast de monitor, waarschijnlijk om
te geven dat die twee elkaar niet ten.
EELOSCHERM
de test hebben we gebruik gemaakt van , met een reso ie van 25 regels en 80 tekens, Maar
temd genoeg ondersteunt die monitor sar acht kleuren terwijl de MZ-sOO bui dit ntal is verdubbeld. Geen groot pro tem omdat die extra kleuren zijn geba rd op de acht bestaande kleuren. Zo mt naast bijvoorbeeld donkergeel nu k lichtgeel voor, een verhaal dat ook orde overige kleuren geldt, De monitor
geeft die lichte en donkere varianten ech ter als één en dezelfde kleur, waarbij ‘lichtzwart’ (= grijs) als gewoon zwart op het scherm verschijnt.
De monitor heeft een ingebouwde, nogal korte Ron-kabel die met moeite de MZ-800 aansluitpoort bereikt.
WTBREWUJGEN
De uitbreidingen voor de machine omvat ten een zogeheten Ram-disk kaart en een snel diskettestation. De kaart wordt vast- geprikt onder de schijfaansluiting en heeft 64K extra geheugen aan boord voor ge bruik als schijf.
Het voordeel daarvan is dat bestanden van de schijf naar de Ram-kaart kunnen worden gekopieerd en vanaf dat moment bijzonder snel toegankelijk zijn. Dat voordeel spreekt des te meer wanneer er geen schijf maar alleen de cassetterecorder ter beschikking staat.
Het nadeel: de erin opgeslagen gegevens gaan onmiddellijk verloren bij uitschake len van het systeem. Dit vergt een enorme zelfdiscipline omdat al die gegevens eerst naar schijf (of cassette) terug gekopieerd moeten worden, alvorens de computer uit te schakelen. Kortom, comfortabel maar wel gevaarlijk.
De genoemde quick-disk is eigenlijk een slow-disk, omdat er altijd wordt gewerkt met sequentiële bestanden, evenals dat op magneetbanden en cassettes het geval is. Wie gegevens aan het einde van het bestand wil hebben, moet vaak eerst het hele bestand doorlopen om de gewenste gegevens te kunnen inlezen. De gemiddel de zoektijd op deze 2,5-inch schijfjes be draagt acht seconden. Niettemin geeft dat toch altijd nog een grote tijdwinst ten op zichte van de gebruikelijke cassetteband jes,
SYSTEEM
PROGRAMMATUUR
Direct na het aanzetten verwelkomt de Mz-800 de gebruiker met een overzicht van de beschikbare mogelijkheden: de maclii nemonitor, de programmatuur in het Rom-geheugen, een te laden taal vai de cassetterecorder of — indien aanwezig — vanaf schijf. Bevindt zich tijdens de start echter een schijf in de drive, dan wordt die hele procedure overgeslagen en gedraagt de MZ-800 zich als een echte Cp/M machine. De schijf wordt geladen en de machine presenteert zich met Personal CP/M, ook wel PCP/M genoemd. Dit besturingssysteem beschikt over een toe voeging met groot gebruiksgemak, de vo ofwel de Visual Central Command Processor. Daarmee is getracht het ge bruik van pcpi eenvoudig te houden voor de zakelijke en serieuze thuisgebrui ker. Maar dat het nou zo’n enorm verschil maakt met voorgaande crvM-varianten, kunnen we niet zeggen.
De von’ bestaat uit drie vensters en een aantal voorgedefinieerde functietoetsen die met elkaar samenwerken om de selec tie van bestanden te vereenvoudigen. Het scherm kent een hoofdsectie van 20 regels van 69 tekens breed, daarnaast een commando-venster met een breedte van tien tekens en een informatiescherm van drie regels.
Het meest rechtse venster geeft een over zicht van de beschikbare commando’s. Kiezen gebeurt met de cursor-toetsen en de RETURN-toets (ca, Carriage Return), De commando’s hebben betrekking op bestandsbewerking zoals Erase, Rename, Print maar ook Run en Help.
Na een keuze te hebben gemaakt vanuit dat commando-overzicht, wordt de cursor-bestnring overgeheveld naar het
hoofdvenster of bestandsvenster. Daar wordt het opgeroepen bestand geprojec teerd (een korte beschrijving van dat
• bestand staat in het informatievenster).
Het oproepen van de Help-tekst geeft een overzicht van de beschikbare comman do’s, alsmede de informatie hoe daaraan
• nog eigen commando’s toe te voegen. Dit gebeurt door wijziging van het VCCP.CEG bestand, dat zich op schijf bevindt. On derin het beeldscherm staat dus het infor matievenster waarin de commando’s van de functietoetsen staan weergegeven. Een
• speciale programmering van die toetsen zorgt voor zestien verschillende mogelijk heden hij het gebruik van maar vijf toet sen. Dat komt doordat er eigenlijk maar vier toetsen worden gebruikt waarbij er nchter elk maar liefst vier commando’s zijn vastgelegd. De vijfde toets is voor de NExT-instructie waarmee de roetsen steeds weer een nieuwe functie krijgen toebe deeld.
De functies zijn direct gekoppeld aan het zogeheten bestandsbeheer, zoals DIR en PIP (bijvoorbeeld voor overheveling van bestanden van schijf A naar 8 of om-
• gekeerd).
Rechts van dit venster staat een klok die op nul springt na het starten van het systeem. Het TIME-commando srelt de klok echter opnieuw in. De PCP/M schijf kent de gebtuikelijke CP/M- (en Ms/DOS) commando’s FORMAT, een kopieerpro gramma voor de systeembestanden ende genoemde kopieerfunctie pu’ voor de an dere bestanden, Een andere interessante functie heet
DISKEDIT voor het opzoeken, lezen en di rect wijzigen van bestanden of gedeelten per blok of schijfsector. Een waarschu wing is hier wel op zijn plaats: probeer het niet uit op de systeemschijf zelf, véôrdat deze gekopieerd is.
OI5KDEF biedt de mogelijkheid het for maat van drive B zo te wijzigen dat deze ook andere Sharp- alsmede IBM-schijven leest en beschrijft. Dus wie op kantoor met bijvoorbeeld een MS-DOS machine werkt, kan de gegevens thuis verder uit werken op zijn eigen Sharp MZ-800. Wat de programmatuur betreft ligt dat wat moeilijker en zal de Sharp in veel gevallen ook zelf de programma’s moeten uit brengen.
De Sharp kan vanuit pcP/M in zekere ma te geconfigureerd worden met de 5ETUP- functie. Zo worden bijvoorbeeld de basis- kleuren veranderd of gemengd in elke ge wenste combinatie. Normaal gesproken zal de Auvo-Ex het vccP bestand oproepen, maar de gebruiker kan dit zodanig wijzigen dat een bepaald toe passingsprogramma automatisch start.
Een aparte functie dient voor herpro grammering van niet alleen de functietoet sen, maar ook de TAS-, INS-, DEL-I en cursor-toetsen, alsmede de spatiebalk, al dan niet in combinatie met het gebruik van de st Dat geeft een zee van mogelijkheden, welgeteld 32 in totaal.
Een andere vorm van systeemprogramme ring of -instelling omvat keuze van de standaard in- en uitvoerkanajen en instel ling van de betreffende parameters. Daar mee wordt de gegevensstroom geregeld
tussen de diverse aansluitingen zoals toet senbord, scherm, schijf of RS-232c- aansluiting en afdrukker. Bij het afdruk
kan worden gekozen tussen de stan daard Ascn-codes of de speciale z instructies van Sharp. Wat gegevensover dracht via de R5-232 betreft, zijn met de bedoelde PcP/M-functie onder meer woordlengte, pariteit en het aantal stop-
in te stellen.
Alhoewel de beschikbaar gestelde PCE/M
voorlopige versie betrof, verliepen alle genoemde functies gladjes.
MBASIC
traditionele MBasic bij PCP/M vormt slechts een van de vijf Basic-dialecten die voor de 800 beschikbaar zijn. De andere
DiskBasïc, QuickBasic, MZ-S00 Basic
S-Basic die evenals bïj de MZ-700 Op cassette deel uitmaakt van het standaard- pakket.
Mz-800 Basic vergt vier en een halve mi nuut om vanaf cassette te worden geladen. Daarbij blijft er van de 64K werkgeheugen slechts 22 voor de gebruiker over, Deze laadtijd is langer dan wat we van S-Basic
de 700 gewend zijn. Ook wordt er meer geheugen in beslag genomen.
grootste verschillen zitten in de grafi sche mogelijkheden: beelden met een reso lutie van 640 bij 200 beeldpunten, in vier kleuren, Deze voorziening maakt echter gebruik van de niet-standaard vRam- chips zodat de meesten zich tevreden moe
stellen met 320 bij 200 beeldpunten hij gebruik van vier van de zestien kleuren.
gewenste kleurcombinatie, genum merd van 0 tot 3, wordt aangewezen met
PAL-instructie.
Voor het tekenwerk zijn een aantal vrij al gemene instructies beschikbaar: SET en RESET voor de aansturing van afzonderlij
beeldpunten; LINE en nox voor het trekken van lijnen en (desgewenst ‘inge
kleurde’) rechthoeken tussen twee punten; c voor het maken van cirkels of de len daarvan en PAINT om figuren te vullen met een van de gewenste kleuren.
Het mooiste commando is SYMBOL, om eigen figuren in elke gewenste kleur mee te ontwikkelen. Verder kun je het ontwerp in beide richtingen met een factor 255 ver groten. Ook is rotatie over hoeken van 90 graden mogelijk. Dat alles in één enkele instructie geeft enige compensatie aan het gemis van SPRJTES.
Geluidseffecten worden op dezelfde ma nier opgeroepen als in S-Basic. Het wijkt alleen af op het punt dat er gelijktijdig drie kanalen beschikbaar zijn. Dat wordt opgevangen door het MUSIC-commando uit te breiden met een variabele waarin het kanaal staat aangegeven. Van elke noot zijn de hoogte, de duur en de octaaf aan te geven. Verder kunnen daarmee pauzes worden geprogrammeerd.
MZ Basic heeft geen REPEAT-UNTIL en wI-IJLE-wEND-commando’s die gestructu reerd programmeren zouden moeten be vorderen maar wel het LABEL-commando. Daarmee ontvangen bepaalde delen van het programma waaronder subroutines een naam zoals:
100 LASEL “PCM”
Regel 100 krijgt op die manier de naam PCM en is vervolgens in alle sprongop drachten te gebruiken, Door gebruik van GOTO PCM en oosun PcM wordt het pro gramma beter leesbaar. Bij het gebruik van bestanden is er ten opzichte van S Basic ook een verbetering doorgevoerd. Werken met sequentiële bestanden gaat nu in de Ram-Disk, via de RS-232C-poort en op de cassetterecorder. De daarvoor toegevoegde commando’s zijn: woPEN# en PRINT# om bestanden te openen en ze vervolgens te beschrijven en R0PEN#, ge volgd door JNPUT# om een sequentieel bestand (in) te lezen. De bestanden in de
Ram-disk kunnen worden verwijderd en
gekoppeld. Dat is overigens ook mogelijk
met zowel de QuickDisk als met de gewo ne schijf. Maar daarvoor moet worden ge werkt in de daarop aangepaste en daar- naar genoemde Basic-varianten Met het I3YE-commando wordt Basic ver laten en staat de Ram-monitor ter be schikking om op andere wijze in het werk- geheugen te rommelen. Door dan weer de letter R als commando in te geven, keert het systeem terug in Basic. Die Ram- monitor mag niet worden vergeleken met de systeemmonitor in het uitleesgeheugen (Rom), omdat die altijd naast Basic aan wezig blijft en beslist niet met zich laat knoeien. Het is vooral van nut bij het schrijven van programma’s in machi netaal.
TOEPASSINGS PROGRAMMATUUR
Nog maar weinig is bekend van de voor de MZ-800 beschikbare programma’s. Maar er komen zeker verscheidene producenten met programma’s. De meeste daarvan draaien ongetwijfeld onder PCP/M, al dan niet met geringe aanpassingen ten opzich te van bestaande cP/M-programma’s. De eerste daarvan zijn ongetwijfeld Word star, dBase-f 1 en enkele spreadsheets. Een andere kant waarvan veel programmatuur mag worden verwacht, is van de zijde van de MZ-700 gebruikers. Door het omzetten van een simpele schakelaar draait het overgrote deel van de 700-software. En het valt te verwachten dat de traditionele programmahuizen voor Sharp, Kuma, Sharpsoft en Solo Software, hun uiterste best gaan doen het assortiment voor de Mz-soo te completeren.
DOCUMENTATIE
Van de voor de Mz-soo te ontwïkkelen do cumentatie waren tijdens de test twee voorlopige handboeken beschikbaar: de gebruikershandleiding en de andere over Personal CP/M voor de Sharp.
De eerste bevat begrijpelijke instructies over het installeren van de machine en een inleiding in het gebruik. Daarbij komen het laden van Basic alsmede een de monstratieprogran uitvoerig aan bod. Dat programma geeft op fraaie wijze een prima inzicht in de grafische mogelijkhe den en het gebruik van geluid. Vervolgens komen een aantal Basic-coinmando’s naar voren, waarna verondersteld wordt dat de gebruiker alles afweet van het circuit, chip-structuren en Rom-routines, Daar vertoonde de handleiding een duïdelijk gat waar ook de Nederlandstalige boeken markt ongetwijfeld op zal inspringen.
Het PcP/M handboek is precies datgene wat we bij de producent Digital Research altijd zien. Er wordt met veel inspanning getracht uit te leggen hoe alles op schijf wordt opgeslagen en hoe de hele handel organisatorisch in elkaar steekt. Veel te langdradig en te diepgaand voor de wat minder technisch ingestelde eindgebruiker van vandaag de dag.
Eigenlijk had Sharp dit ook goed moeten aanpakken. Er is overigens wel een aan vulling op de handleiding gemaakt voor de extra’s die Sharp met vca’ aan PCP/M
heeft toegevoegd. Raadzaam dan ook om
eerst die aanvullingen te lezen, vervolgens vertrouwd te raken met de mogelijheden daarvan en pas dan naar het eigenlijke PCP/M te kijken. In onze ogen de beste methode om snel met de complexiteit van CP/M vertrouwd te raken.
CONCLUSIE
Sharp brengt de Mz-800 op de markt als een computer voor semi-zakelijk gebruik. Daar zetten wij graag een vraagteken bij. Kijk maar eens naar de specifieke techni sche eigenschappen. Het is de eerste micro vaa Sharp met standaard spelpook aansluitingen, de machine heeft een inge bouwde cassetterecorder, Basic is uitge breid met extra grafische eigenschappen en ook de geluidsmogelijkhedeu zijn aan zienlijk verbeterd ten opzichte van de 70t Aspecten waar de zakelijke gebruiker zijn neus voor zal ophalen.
Een ander punt geldt de opzet van het hele systeem. Voor zakelijk gebruik bestaat de ze uit de centrale verwerkingseenheid, toetsenbord met aangebouwde recorder en nitbreidingskast, de Sharp-monitor en de aparte schijveneenheid. Een combina. tie die bijna ecu half bureau in beslag neemt en liet dubbele oppervlak beslaat van wat een IBM PC vergt.
De aansluitingen van de randapparatuur vormen een probleem apart. De drive- aansluiting steekt nogal ver uit aan de ach terzijde van de machine en krijgt daar door nogal makkelijk ‘rmie’ met de er achter opgestelde monitor. Die twee ver der uit elkaar schuiven gaat niet, omdat er veel te weing rek in de RGB-kabel van de monitor zit.
Aan de andere kant heeft Sharp met deze nieuwe micro alle kritiek op de MZ- goed aan de kant weten te schuiven. De machine is niet alleen data-compatibel met de IBM PC maar biedt tevens een vol wassen besturingssysteem in de vorm van Personal CP/M. Dat kan een reden zijn voor een zekere mate van succes, maar dan alleen voor diegenen die ook regelma tig met MS-DOS apparatuur werken. Te denken valt daarom aan zakelijke gebrui kers van een IBM- of andere MS-DOS- machine die ook tbnis een systeem nodig
hebben voor serieuze toepassingen.
En daarmee snijdt het mes eigenlijk aan twee kanten. Een serienze toepassing maakt de aanschaf waardevol, maar daar naast geldt het als een uitstekende machi ne voor gebruik in de hobbysfeer. Temeer omdat er een grote mate van programma- uitwisseling mogelijk is met gebruikers van de MZ-700.
SPECIFICATIES
Processor: Z8OA.
Kloksnelheid: 3,5 MHz.
Rom-geheugen: 16K (monitor).
Ram-geheugen: 64K voor gebruiker en
16K voor beeldscherm.
Extern geheugen: twee maal 320K op
5,25-inch schijven als optie.
Toetsenbord: qwerty met 69 toetsen waar onder vijf functïe- en vijf cursortoetsen.
Afmetingen: 10x44x30 cm.
Gewicht: bijna 4 kg.
Aansluitingen: uitbreidingspoort en p teraansluiting naar Sharp-specificaties.
Systeembesturiug: Personal CP/M.
Bijgeleverde programmatnur: MBasic op
cassette.
Randapparatuur (opties): Ramdisk, snelle
schijfeenheid en extra videogeheugen.
Importeur: Ormas bv, 030-787802.
België: SAIT, 02/3762032.
PRIJZEN
Sharp MZ-821: f 1256,30, Bfr. 24650.
64K Ram-uitbreiding: f 357,14, Bfr.
6000.
Video-Ram uitbreiding: f 82,85, Bfr.
2100.
NL-handleiding: f63,03.
4-kleuren, grafische mini-plotter/printer:
567,23, l3fr. 9890.
Quick Disk: f 550,42, Bfr. 10300, (inter face: f288,24, Bfr. 5595).
RS-232C interface: f 373,95, Bfr. 16350. Expansioa box: f331,91, Bfr. 7300 (inter face: f121,85).
700/800 converter voor randapparatuur:
f54,62.
‘Personal’ CP/M-kaart: f 500, Bfr. 9890.
5,25-inch diskdrive 320K: 1172,27, Bfr.
19750 (interface: f386,55, Bfr. 8395, ka bel: f 100,84); dubbele uitvoering:
f 2680,67, Bfr. 55950.
12-inch monitor groen/amber 25x80
20MHz: f 497.
KTV-monitor: f 1256,30, Bfr. 22150 (RGB-kabel: f 105,04).
(alle prijzen exclusief btw).
VOORDELEN
• leest gegevens van PC/MS-DOS- schijven
* draait programmatnnr van Sharp
MZ-700
* kan zich gedragen als CP/M-machine
NADELEN
* reset-knop op gevaarlijke plaats
* draait geeu Ms-DOS programmatuur
• na laden MZ-800 Basic blijft slechts 22K werkgeheugen over
* ueemt in zaken-uitvoering veel ruimte op bureau in
PCM JUNI 1985
DE TRUC: SOFTWARE VAN 700 NAAR 800!
H er Rasic van de 800 heeft stuk- gebruikelijke manier Basic laden en ren- ken meer ie bieden dan die van ‘lone je ‘gekopieerde’ progranufla sveer de 700 (in feite zijn alle ‘ inlezen vanaf de (tweede) cassette. Nu ktin hits’ voor de 700 eriti terug te vinden), je liet 700-programma di aalen en naar En dan staan de instructies TRW. MUD, hartelust gaan optuigen me! allerlei unxs en XOR niet eens in het handhoek . 800-extra’s.
liet -zou dan ook jammer zijn als je mei Machinetaalprogramma’s zijn direct te la 700-software al dat moois zou nweten den in de 800-stand: schrik niet als liet missen. ‘Zou’, want wat Sharp er ook scherm totaal erduisterd raakt. Vervol van mag zeggen, 700-programmatuur gens een Iftsi’r geven, St intikken en star- kan wel in de 800-stand worden ingele- ten niet J ( Maar dat was nog ren en gedraaid! Daartoe tik je na een nier alles. Er zijn nog drie onbeschreven REsrn de van monitor in. Nu kan hei sormen van bekende opdrachten die bij- gewenste Basie-programma van cassette zonder handig blijken, namelijk RUN” (Ja worden geladen met c;I:8tr (monitor- den automatisch starten): CITAIN ge— opdracht om programma’s - zowel lijk aan ‘orige, maar met behoud van va machinetaal als Basic - te kopicren; in riabelen: in combinatie met RAM-file zeer het har:dboek staat alleen de mogelijk- interessant “oor modu programme huid om hiermee de Raak—vertolker te ren): twi (bestandsnr. (1-127)) (afbre— kopiëren Vervolgens schrijf je hel pro- ken lees/schrijfproeedure en afsluiten van grarnma met G weg op een andere alle bes:anden).
cassette teventueci controleren mei
(iESoo, een soort 1, LRif’v,I. Dan op de Rai’rnond Bakk
VERGELIJKING
A ls microcomputer ‘oor 7akelijk plannen om de prijs van de hjZ-7n0 te gebruik in de prjsklasse rond verlagen. Die strategie wekt de indruk 4000 pulden, krijgt de Sharp dat de siz- geen lang leven meer iZ’ een flinke dobber aan de Api icot wordt toegedacht. Sharp denkt er an— F1. Het toch wel ouderwetse uiterlijk en den on-r en zegt dat de nieuwe micro het hoge oetsiuk waarop d machine voor een andere (de zakelijke markt is smat. verken in haar nadeel. Een duide- bedoeld.
lijk voordeel is weer het besturings- Ik-t ‘aIt te betwijfelen of Shdrp met de s cr Dat geefl de eebruiker siz on een dimensie aan de iwiscompu toegang tot een enorme hoe Lermarkt kan ioe”oegen. Qua geluid is programma’s en bovendien wordt (.PRj de micro het e van de Corn- daarmee nieuw levert ingeblaien. Een niodore 64, maar in sprites’ wordt niet ander punt van belang: de mogelijkheid oor Verdei staat de Basic—taal op gegevens \‘an wM-schij te lezen, iei., cassette, war de spe en eerste dat hij 7akelijk gebruik in belang toe- gebruikers enorm kan afschrikken. neemt. Hei geeft intetessante mogelijk- Naar ons idee moet de M7-8rYi dan ook heden hij inerheveling van gegevens v gezien als een erbeterde versie vanuit vaak totaal andere machines. an de Mz-’fl. die het moet opnemen In hasisuitvoering is de Mt.it’t’ prijstech- iegen de nieuwe generatie Commodores nisch een interessante machine. Alleen en MsX-machines. Daarbij beschikt de is het c’ctn’ icht met zijn ‘oorganger d machine wel over een aantal functies die ‘. serie, ver te zoeken. Zij hebben hem extra mogelijkheden geven, vooral tmmers beide nagenoeg hetzelfde prijs- voor 2ake gebruik. Een daarvan is kaartje, en da! ter i de 500 meer biedt Personal ci’’ en een ander pluspunt is en te en’ bijna alle 700-prugranuna’s toch stel zijn aantrekkelijke prijs- kan n erken. Vei der be anti er geen i ding. S
TULIP PC ADVANCE EN COMPACT
HET HERNIEUWDE ELAN VAN COMPUDATA
Het in ‘s-Hertogenbosch gevestigde bedrijf Compudata ver-
rest met de introductie van twee gloednieuwe micro’s die o
vallen door een scherpe prqsstelling. Met deze personal com-
puters treedt Compudata met hernieuwd elan aan In de tjok-
volle arena met aanbieders van IBM PC klonen

D e medio 1983 geïntroduceerde Tu-
lip 1 loopt nog goed, maar met de
nieuwe pc Advance en rt compact
hoopt Compudata nieuwe markten aan te
boren De beide directeuren, R. Romein
en F. Hetzenauer, hebben tot nu toe in
tegenstelling met minder fortuinlijke Ne-
derlandse microfabrikanten — beslist
geen reden tot klagen over de gang van za-
ken. In 1984 steeg de om et tot 36 miljoen
gulden. een groei van 40 procent ten op-
zichte van 1983. Daarnaast steeg de winst
tot 2 miljoen gulden, een verdubbeling te-
genover het jaar daarvoor.
“Het gaat uitstekend, maar stilstand is
achteruitgang,” zo licht directeur Hetze-
nauer de introductie van de twee nieuwe
modellen toe. “De markt is sinds de ver-
schijning van onze Tulip 1 ongelooflijk
veranderd, en wij proberen op die veran-
derende verwachtingen van kopers in te
spelen
Hetzenauer legt uit dat er in 1979, toen
Compudata zich voor het eerst met appa-
ratuur van andere fabrikanten begaf op de
markt voor de ‘kleine automatisering’,
nauwelijks fatsoenlijke programmatuur
voor micro’s te krijgen was. “Wij hadden
wel goede pakketten en boden kopers bo-
vendien een goede service en begeleiding,
Je moet mensen namelijk niet alleen een
kastje verkopen. Nu roept iedereen dat,
maar een paar jaar terug waren wij daarin
echt uniek.” Hetzenauer en Romein kre-
gen al snel in de gaten dat een bedrijf in de
microbranche zich eigenlijk alleen met een
eigen ontwikkelingsafdeling staande kan
houden. Daarom werd al in een vroeg sta-
dium bes!oten tot het opzetten van eigen
onderzoek. De Tulip 1 was daar het tast-
bare resultaat van: een raspaardje dat zich
nog steeds kan meten met vele buitenland-
se concurrenten.
Met die Tulip 1, een 16-bitter die draait
onder MS-DOS, kwam Compudata volgens
Romein aan de eisen van een specifieke
groep gebruikers tegemoet. “Wij moeten
het met de Tulip 1 hebben van gebruikers
die pure power, performance nodig heb-
ben. Onze machine is drie keer zo snel als de IBM PC en voor toepassingen met veel
rekenwerk zoals bijvoorbeeld compu-
ter ondersteund ontwerpen betekent
dat beslist geen luxe. Maar ook voor een
beetje uitgebreide boekhouding heb je een
snelle rekenaar nodig om onaanvaardbaar
lange wachttijden te voorkomen. Veel ge-
bruikers van de Tulip 1 zijn dan ook pro-
fessionele gebruikers die de machine puur
om de prestaties kopen.”
M’Performance’ markt
“Je kunt volgens ons de markt voor mi-
crocomputers dan ook steeds meer onder-
verdelen in wat wij de ‘performance’
markt noemen, ons thuishonk, en de
markt voor I vult zijn
collega Hetzenauer aan. “Gebruikers die
puur prestatie willen, maken zich niet zo
druk om uitwisselbaarheid met IBM. Maar
zo n 60 procent van de markt is tegen-
woordig weggelegd voor de IBM PC en zijn
klonen. Op die markt waren wij tot nu toe
nog niet vertegenwoordigd. Dat is de
markt waar bijvoorbeeld Commodore op
gokt met zijn PC io: een machine die even-
veel kan als de IBM PC voor aanzienlijk
minder geld. Onze PC Compact kost nog
minder.”
M Opva!lende specificaties
De specificaties van de PC Compact, die in
een volgend nummer van PCM in de
Kroontest zal worden bekeken, liegen er
niet om. Een 8088 microprocessor die op
8 Mhz draait, twee 360K diskdrives, 128K
werkgeheugen, standaard parallelle en se-
riële poort en een monitor voor 4900 gul-
den exclusief btw “Daarmee zijn we bij-
na de helft goedkoper dan IBM zegt
Hetzenauer vergenoegd.
Het brein achter de nieuwe machines, A.
van Eck, zegt dat het niet meevalt om een
computer honderd procent uitwïsselbaar
met de IBM PC te laten zijn en toch betere
prestaties te krijgen. “Onze Compact
draait probleemloos werkelijk alle softwa-
re voor de IBM PC, terwijl de Tulip 1 al
leen op Ms-Dos niveau uitwisselbaar is.
Bij een programma als Flight Simulator,dat op het ni eau van de hardware ope
reert, laat de Tulip 1 het afweten.”
Volgens Hertzenauer is de tijd voorbij dat
niet al te veeleisende gebruikers meer dan
10.000 gulden neerlapten voor een compu
ter al de IBM PC. “Mensen die wat aan
tekstverwerking willen doen of een een
voudige spreadsheet willen draaien, win
kelen tegenwoordig meer in de categori
rond de 5000 gulden. Meer heeft men er
niet voor over, En wij laten met de Corn
pact zien dat je voor die prijs ook een vol
waardige machine kunt leveren.”
Toch blijft er volgens hem ook in het
marktsegment van de IBM-klonen, dat
steeds belangrijker wordt behoefte aan
machines met pit. Hij wijst op het succes
van de Olivetti micro’s, die qua snelheid
de IBM PC diep in het stof laten bijten
“Tot nu toe moesten wij mensen die zowel
power als IBM-uitwisselbaarheid wensten
teleurstellen, maar met de PC Advance is
daar verandering in gekomen, en dat ook
tegen een volgens ons vlijmscherpe prijs.”
Constructeur Van Eck legt uit dat je voor
maxi pc-compatibiliteit als ontwer
per wel wat concessies moet doen. “IBM
heeft sommige zaken niet zo slim
aangepakt, daar heb je je toch aan
te hoiden. Onze Tulip 1 is drie
keer zo snel als de PC van IBM,
onze nieuwe PC Advance is onge
veer 2,5 keer zo snel. Dat is de prijs
die je voor uitwisselbaarheid betaalt.”
De Compudata PC Advance zal exclusief
btw 8200 gulden gaan kosten. Daarvoor
krijgt de gebruiker een echte 16 bit pro-
cessor (8086). Naast de standaarduitvoe
ring met twee floppy’s is de PC Advance
ook verkrijgbaar in een uitvoering met
vaste schijf van 10 of 30 Mb.
“Met de PC Advance bedienen we gebrui
kers die voor prestatie wat meer willen be
talen,” zegt Romein, “hoewel we ons rea
liseren dat prestatie in dit marktsegment
wat moeilijker te verkopen is.’’
WVraag naar Unix
Hetzenauer ziet nog een derde categorie in
de IBM-klonen-markt, naast de eerderge
noemde groepen waarin respectievelijk de
PC Compact en de PC Advance vallen. “Er
zal geleidelijk aan een vraag ontstaan naar
krachtige multitasking, multi-user syste
men, die bijvoorbeeld onder een versie
van het besturingssysteem Uni draaien.
De IBM K is een voorbeeld van een ma-
chine in deze bovenste categorie, Ook op
dit terrein hebben wij nog wel wat pijlen
op de boog, maar dat moet nog tot het
einde van dit jaar wachten.”
Romein en Hetzenauer delen de Pc-markt wel zo gemakkelijk in, maar hoe denken
over de toekomst van machines die dui delijk afwijken van de IBM-standaard, Apple’s Macintosh voorop? Hetzenauer hoopt echt dat Apple het gaat maken: “Ik vind de Mac een mooi apparaat, en gun Apple een plaats naast IBM. Maar het is nu nog te vroeg om de balans op te ma ken. Over twee jaar weten we meer. Wan neer Apple dan een nieuwe standaard heeft geforceerd naast de IBM PC, zullen wij niet aarzelen een met de Macintosh uitwisselbare machine op de markt te brengen die meer kan voor minder geld. Dat is immers nu ook onze strategie niet
IBM.”
Hoe is het voor een bedrijf als Compuda
en talloze andere kleinere fabrikanten, om steeds maar in onzekerheid te verkeren over de volgende stap van gigant IBM? Volgens Hetzenauer is Compudata niet volledig overgeleverd aan de nukken en grillen van de marktleidei. ‘‘Kijk, wij zijn dag in dag uit met deze machines bezig, en weten echt wel wat het ongeveer kost om een IBM P te maken. Natuurlijk krijgt IBM grotere kortingen op leveranties van onderdelen, maar ik geloof dat wij toch een aardige schatting kunnen maken. Als wij een bepaalde tendens zien in de prijzen van toeleveranciers, om een voorbeeld te noemen, kun je aardig goed voorspellen wat IBM gaat doen. Een zekerheid is in ie der geval dat IBM winst wil maken, en dus nooit tegen of onder de kostprijs zal gaan
werken. Zolang ze dat niet doen, kunnen wij blijven, concurreren. En vergeet niet:
als IBM morgen een prijsverlaging van 50 procent doorvoert zitten ze pas op dezelf de prijs als wij, en dah hebben wij onze marge nog!”
Volgens Romein zal IBM waarschijnlijk ook op korte termijn met een nieuwe PC op de markt komen, die uitwisselbaar is met de oude pc maar een stuk minder gaat kosten. “Ze moeten wel, anders ra ken ze een groot marktaandeel kwijt.”
Compudata verwacht uit de tegenover gestelde windstreek weinig ëoncurrentie. Romein: “Een half miljoen kastjes ma ken, dat kunnen de Japanners prima. Maar je hoeft geen centimeter support te verwachten, dat kunnen ze gewoon niet le veren. En de professionele gebruiker heeft in de komende jaren toch nog begeleiding nodig, die mag je niet gewoon een doos la ten openmaken. Bovendien krijg ik de in druk dat de Japanners erg veel moeite hebben met de software. Ze hebben niet
bijtijds ingezien dat IBM en MS-DOS een in dustriestandaard zouden gaan vormen en moeten daar nu voor boeten.”
S Kapitaalinjectie Compudata zal niet de eerste onderne ming zijn die ondervindt dat groeistuipen ook wel eens verkeerd kunnen uitpakken. De ambitieuze plannen (“binnen enkele jaren 80 procent van de omzet in het bui tenland’’) kosten veel geld, terwijl ook het ontwikkelingswerk door moet gaan. Com pudata zorgde voor een kapitaalinjectie in het bedrijf door vorig jaar aandelen te in troduceren op de Amsterdamse Parallel markt, het kleine broertje van de aande lenmarkt. Daarnaast startte men behalve
België ook activiteiten op in Frankrijk, Italië, Afrika en het Verre Oosten, terwijl
veel andere landen al dealers aanwezig zijn. De directie heeft er alle vertrouwen
dat de groei van vorig jaar wordt ge handhaafd in de toekomst. Zou Neder land dan toch nog gaan meetellen? S
SPECIFICATIES
Merk: Tulip System PC Advance
Gewicht: 20 kg.
Besturingssysteem: MS-DOS 3.1
Microprocessor: 8086.
Kloksnelheid: 8 Mhz.
Meegeleverde talen: M of GWBasic.
Ram min/max.: 128K/640K.
Opslag flexibele schijven: 2 x 720K
Opslag harde schijf: 10-31,5 Mb.
Aantal beeldpunten: 640x400 (zwart-wit).
640x200 (kleur).
Uitgangen: RS-232C, Centronics parallel,
monitor, spelpook, muis, lichtpen.
Ingebouwde/bijgeleverde programma’s:
Rom-Bios, MS-DOS-utilities.
Prijs: 8200 gulden (ex. btw).
Merk: Tulip System PC Compact
Gewicht: 12 kg.
Besturingssysteem: MS-DOS 3.1
Microprocessor: 8088.
Kloksnelheid: 8 Mhz.
Meegeleverde talen: OWBasic.
Ram min/max.: 128K/5l2K.
Opslag flexibele schijven: 2 x 360K
Opslag harde schijf: 12.7-40 Mb.
Aantal beeldpunten: 600x400 (zwart-wit).
640x200 (kleur).
Uitgangen: RS-232C, Centronics Parallel,
monitor, floppy-disk controller, vier
IBM-slots.
Ingebouwde/bijgeleverde programma’s:
Rom-monitor, MS-DOS-utilities, UW Basic, Basic-86.
Prijs: 4900 gulden (ex. btw).

Test: Video Genie System EG 3003
Databus april 1981 door S. Kuijer

Slechts weinigen van ons zijn in staat om de ontwikkelingen op het gebied van de microcomputertoepassingen volledig te volgen. Zelfs wanneer de interesse beperkt blijft tot de ,,personal computers” blijkt het aanbod zo overstelpend groot te zijn dat het op de hoogte blijven moeilijk is vol te houden. Nieuwe systemen en nieuwe vormen worden steeds weer aangekondigd, verschijnen soms ook nog op de markt en zijn dan niet zelden slechts een kort leven beschoren.
Slechts enkele van de eerste personal computers hebben zich staande weten te houden. Daaronder behoort het TRS-80 systeem van Radio Shack, hier bekend als de Tandy Computer (model 1). Om met een dergelijk succesvol systeem te kunnen wedijveren, kun je als fabrikant twee dingen doen: je ontwerpt iets beters, iets slimmers en krachtigers en brengt het tegen een aantrekkelijke prijs op de markt, of: je imiteert de TRS-80 nage noeg volledig en doet iets aan de prijs. Voor dit laatste koos de fabrikant van het Video Genie System, EACA uit Hong Kong. In het hiernavolgende worden onze ervaringen met dit systeem weergegeven.

Het Video Genie System (met als nadere type-aanduiding: EG3003) is gevat in een aantrekkelijke kunststofbehuizing. Het toetsenbord is een stevig en prettig werkend alfanumeriek toetsenbord; een zogenaamd numeriek toetsenbord ontbreekt; op de plaats waar dit bij veel andere systemen is ondergebracht, bevindt zich een ingebouwde cassetterecorder. Met uitzondering van het beeldscherm — waarover straks meer — zijn voor het ba sismodel alle componenten in deze ene kast ondergebracht: naast het toetsen- bord en de cassetterecorder dus ook ,,de computer zelf”, evenals de voeding.
De ,,elektronica” is verdeeld over drie printen: een CPU-print met de Z80 microprocessor en het ROM en RAM, een
interfaceprint met de HF-modulator en
de video-interface, en een print met de cassetterecorderinterface.
De EG3003 kan alleen in BASIC worden aangesproken; het apparaat beschikt daartoe over een l2Kbyte Microsoft BA SIC interpreter, ondergebracht in ROM. Deze BASIC-interpreter is compatibel met level II BASIC van de TRS-80.
De capaciteit van het gebruikers-RAM is l6Kbyte. Er zijn uitbreidingsmogelijkheden aanwezig — echter niet in de kast zelf
—voor nog eens 32Kbyte RAM.
Alle aansluitingen met de buitenwereld zijn aan de achterzijde van de kast aan- wezig. Achtereenvolgens zijn daar te vinden:
— aan/uit schakelaar;
— vaste kabel voor de 220 volt voeding
(50 Hz, 25W);
— verwisselbare lichtnetzekering;
— DIN-aansluiting voor een tweede cassetterecorder;
— DIN-aansluiting voor een ,,echte” video-uitgang;
— vaste kabel voor een aansluiting op een gewone TV;
— d ru ktoets waa rmee het beeldformaat kan worden gehalveerd;
— 50-pins expansion-connector voor uitbreiding naar een S100-bus;

1. reset toets.

Beeldscherm
Als beeldscherm werd ons door de leverancier een draagbare TV van het merk Tensai meegeleverd. Dit apparaat — met een onverwacht goede beeld- en geluidsweergave als TV— beschikt naast de antenne-ingang over een echte video- ingang. Omdat de EG3003-computer zo- wel een echte video als een HF modulator uitgang heeft, was een vergelijking mogelijk, die duidelijk in het voor- deel van de ,,directe” monitor (de video) uitviel: een duidelijk, misschien iets overstuurd, maar rustig beeld. De maximale capaciteit van het scherm is gelijk aan die van de TRS-80 model 1: 16 regels van 64 tekens of 48 regels van elk 128 blokjes (graphics).

Toetsenbordfuncties
Het toetsenbord wijkt op enkele punten af van het Tandy-toetsenbord. Zo ontbreekt bijvoorbeeld de ,,clear” toets. Een schoon scherm kan alleen worden verkregen door het intoetsen van de letters, C, L en S, gevolgd door de newline toets. Deze benaming ,,newline” vinden we overigens beter dan de naam Enter (zoals bij Tandy) of de namen Return, Return/execute en dergelijke.
De tabuleertoets of rechts-pijl-toets (— ontbreekt, evenals de neer-pijltoets (t). De twee andere pijl-toetsen zijn hier tekst-toetsen : de op-pijl-toets (‘J’) heet hier ESC (escape) en de links-pijl-toets ( heet ,,backspace” De intoetsingen verschijnen als respectievelijk [ en 1 op het scherm. Dit leidt ertoe dat bijvoor beeld het commando: PRINT 2 tot de macht 4 (?2î4) verschijnt als ?2 Voorts vermeldt de @toets een tweede, ander teken, te weten ‘. Intoetsing van de shift en de @toets geeft echter, even- als bij de TRS-80, wèl een @ teken.
In de werking van de ASCII-codes is er een belangrijke uitzondering. Wil men bij de Tandy-machine overgaan van 64 tekens naar 32 tekens per regel (dubbele letterbreedte) dan kan dit programmatisch worden aangestuurd door de opdracht ,,PRINT CHR$ (23)”. Terug naar 64 tekens gebeurt met de programma- opdracht ,,CLS”, en min of meer ook door ,,PRINT CHR$(28)”. Bij de EG3003 kan deze beeldindeling niet programmatisch worden aangestuurd. Handmatig — ongeveer zoals bij de TRS-80 de combinatie van shifttoets en rechts- pijltoets - is dit bij de EG3003 wel moge- lijk: aan de achterzijde van het toetsenbord bevindt zich de druktoets ,,video-cut” die bij indrukken het beeld dubbelbreed maakt, met op het toetsen- bord een schakelaar ,,page” die naar verkiezen of het linker of het rechterdeel van het beeld toont.

Cassetterecorder
Zoals gezegd is een cassetterecorder ingebouwd. Ongelukkigerwijze raakte deze tijdens de testperiode defect; tot op dat moment echter werkte het apparaat tot volle tevredenheid.
Naast de cassetterecorder bevindt zich op het toetsenbord een functietoets. Door het indrukken van deze toets wordt de recorder ontkoppeld en kan de band in de compact-cassette worden door- of teruggespoeld.

Vergelijking met de TRS-80
Dat het hier een TRS-80 kopie betreft is duidelijk: in het handboek wordt onomwonden gewezen op verkrijgbare TRS 80 cassetteprogramma’s. Op de bodemplaat van de kast is te lezen dat het ook hierom Microsoft-BASIC gaat.
Om te zien of het systeem inderdaad volledig programma-compatibel met de TRS-80 is, hebben we een cassette ingelezen met daarop het programma ,,video-lichtkrant”. Wanneer u dit programma kent (het is gepubliceerd in Databus nr. 3 van 1980), dan weet u dat daarin een scala van BASIC-functies wordt toegepast. En inderdaad, met uitzondering van de eerder genoemde afwijking breed-smal schrift werkte de video-lichtkrant ook op de EG 3003- computer feilloos. Ook qua snelheid is er geen enkele afwijking. De verschillen liggen dus meer op het vlak van de technische uitrusting;
— ander toetsenbord;
— afwijkende aansturing breed-smal schrift;
— ingebouwde HF-modulator;

1. extra aansluiiting voor cassetterecorder.

Documentatie
Bij het EG 3003-systeem worden vier Engelstalige handboekjes meegeleverd, te weten:
— een gebruikers-handleiding;
— een handleiding programmeren voor beginners;
— een technisch handboek; een handleiding BASIC.
Nederlandstalige handleidingen zijn volgens de leverancier op komst. De documentatie was vrij volledig; wat echter opviel was het ontbreken van enkele aanwijzingen en functies in het BASIC handboek, nl.: — dat in plaats van ,,PRINT” met een? kan worden volstaan;
dat in plaats van ,,REM” met een “ kan
worden volstaan;
— dat een . kan worden gebruikt in plaats van het laatst bereikte regelnummer (edit.,list.enz).
De functies ,,FRE”, ,,ERL” en ,,ERR/2+ 1” zijn wel aanwezig, doch niet beschreven.

Uitbreiding
Op dit moment is er weinig concreets over de uitbreidingsmogelijkheden bekend. Uit de documentatie zou kunnen worden afgeleid dat bij deze uitbreidingen van de Tandy-lijn wordt afgeweken. Waar bijvoorbeeld bij de TRS-80 een foutmelding 23 voorkomt (L3 error: het gebruik van een opdracht die alleen in disk-BASIC bestaat) ontbreekt deze bij de EG3003. Voorts zijn de TRSDOS kreten als FIELD, MKI$, CVI ed. niet in de lijst van beschermde woorden opgenomen.
De 50 pins expansion connector heeft niet dezelfde aansluitingen als die van de TRS-80. De Tandy-expansion unit kan hierop dan ook niet worden aangesloten.
Door de fabrikant van de EG3003 wordt hard gewerkt aan een interface voor de S100-bus, waarin bovendien een parallel interface en een RS 232 interface zullen zijn aangebracht voor de koppeling met een printer. Een controller-kaart voor twee floppy disks (waarschijnlijk voor de Shugart SA200) is eveneens in ontwikkeling. Tegelijk met de S100-interface zal een 32Kbyte RAM-kaart worden geïntroduceerd.
Wat betreft de software kan van de fabrikant geen ondersteuning worden verwacht, een vrij logische zaak natuurlijk, omdat de EG3003 volledig software-compatibel is met de TRS-80.

Conclusie
Dat Radio Shack in de Video Genie EG3003 toch een geduchte concurrent ziet, bewijst wel de introductie van de TRS-80 als los toetsenbord, echter voor- zien van een HF-modulator. Daarmee zijn nu dus twee vrijwel identieke apparaten op de markt, die slechts qua behuizing verschillen, en in het feit dat de EG3003 is voorzien van een cassetterecorder.
Rest alleen nog de vraag: Hoe zit het met de prijzen? Welnu, de EG3003 kost t 1 .598,— en voor de TRS-80 level II met l6Kbyte RAM (los toetsenbord dus) betaalt men f 1.690,—. Een prijsverschil van f 100,—, in het voordeel van de EG3003. Of u die f 100,— in uw zak kunt houden hangt af van de toepassing waarin u het systeem wilt gebruiken:
voor de EG3003 is op dit moment geen hardware-uitbreiding beschikbaar, zo- dat we over kwaliteit en prijsstelling hiervan nog niets kunnen zeggen. Een tweede punt is de software- compatibiliteit die zich voorlopig beperkt tot de BASIC-interpreter (compatibel met TRS-80 BASIC level II). Of assemblers, compilers voor FORTRAN, Pascal en COBOL, en disk besturingsprogramma’s van Tandy ook op de EG3003 draaien is nog maar de vraag.

Test: Superbrain – Databus mei 1981 door: Havepe

In de Verenigde Staten levert Intertec Data Systems al meer dan een jaar een computer met een wat filosofische naam, de Superbrain. In feite is dit systeem een uitbreiding van de bekende Intertube intelligente terminal, ook van Intertec.
Sinds kort is de Superbrain ook in Nederland leverbaar, reden om het apparaat eens nader te bekijken.

De microcomputercomponenten zijn
ondergebracht op één gigantische print (ca. 25 x 50 cm); op twee kleinere printen bevinden zich de voeding en het hoogspanningsgedeelte van het beeldscherm. Deze laatste printen zijn afgeschermd opgesteld van de computerprint.
Ons testmodel was door importeur Rodelco voorzien van diverse ontstoringseenheden, o.a. een netfilter.
De Superbrain is opgebouwd rond twee Z8OA-processoren, beide met een klok- frequentie van 4MHz. Eén processor wordt gebruikt voor het rekenwerk en de communicatie met toetsenbord en beeldscherm, de tweede Z8OA, bestuurd door de ,,host-processor”, zorgt voor het datatransport van en naar de floppy disks. De floppy disks controller is de bekende FD1791 van Western Digital.
De Superbrain wordt in Nederland uit- sluitend geleverd met 64Kbyte RAM.
de Verenigde Staten is ook een versie leverbaar met 32Kbyte RAM.
De extra Z80-processor, die de communicatie met de disks verzorgt, heeft nog eens 1 Kbyte statisch RAM ter beschikking, dat een buffer vormt voor de data communicatie met de host-Z8OA en de disks.
De ROM-capaciteit is 2Kbyte, ondergebracht in één IC van het type 2716. Hierin is uitsluitend een zgn. bootstrapprogramma opgeslagen dat de computer initialiseert bij het inschakelen en de mogelijkheid biedt om het CP/M besturingsprogramma in te lezen van diskette.
Omdat de 2716 een EPROM is heeft de gebruiker de mogelijkheid om het programma dat zich hierin bevindt naar ei- gen wensen en eisen aan te passen of zelf te schrijven.
De geheugencapaciteit kan op de print niet verder worden uitgebreid, iets wat bij 64Kbyte RAM nu ook niet direct nood- zakelijk zal zijn.

Toetsenbord
De Superbrain beschikt over een professioneel, goed werkend toetsenbord met 80 toetsen. Het toetsenbord is direct op de microcomputerprint gemonteerd en bestaat uit een gescheiden alfanumeriek en numeriek gedeelte; de cijfertoetsen zijn dus tweemaal aanwezig.
Het toetsenbord bevat diverse speciale functietoetsen, zoals delete, back space, here is, break, control, escape en cursor besturingstoetsen, Ook zijn twee rode toetsen aanwezig die, als ze gelijktijdig worden ingedrukt, de computer resetten en opnieuw opstarten. Het resetten van de computer heeft wel tot gevolg dat de inhoud van het gebruikersgeheugen, waarin zich bijvoorbeeld een BASIC-programma bevindt, verloren gaat.

Beeldscherm
De informatie op het 12 inch (30 cm) beeldscherm wordt weergegeven met een indeling van 25 regels van elk 80 karakters. De karakters zijn opgebouwd volgens een 5 x 7 puntmatrix en verschijnen wit op een donkere achtergrond.
De karakterset bestaat uit hoofd- en kleine letters, cijfers, leestekens en enkele speciale tekens. Alle karakters met een beeldschermcode groter dan 128 (dit zijn de speciale tekens) worden knipperend weergegeven. Grafische mogelijkheden zijn helaas niet aanwezig.
Dank zij het niet-refecterende scherm en de vrij hoge bandbreedte van het videogedeelte (15 MHz) is de kwaliteit van de weergave zeer goed.

Floppy disks
De fabrikant van de Superbrain, lntertec Data Systems, heeft voor het achter- grondgeheugen gebruik gemaakt van Shugart mini floppy disks met een op- slagcapaciteit van, naar keuze, 350 of 700Kbyte, De Superbrain is nl. leverbaar in twee versies: een versie met enkelzij dige en een versie met dubbelzijdige disk drives, d.wz. de diskettes zijn aan Eén of twee zijden te beschrijven. Opval end hierbij is wel het vrij grote prijs- verschil tussen deze beide systemen, nl. bijna t 2.000,—.
Mocht men meer willen dan de geboden 700Kbyte, dan levert Corvus voor de Superbrain ook een hard disk met een opslagcapaciteit van lOMbyte (10.000.000 byte). Deze Corvus-11-SB kostwel het lieve bedrag van f 16.260,—.

Interfaces
Aan de achterzijde van de kast zijn twee connectoren gemonteerd waarop RS 232 interfaces beschikbaar zijn. Een connector op de m icrocomputerprint biedt de mogelijkheid om een 5-100 bus adapter aan te sluiten. In de kast is dan plaatst voor één 5-100 kaart. Buiten de kast kan men natuurlijk zover gaan als men maar wil...
Het communicatieprotocol van de beide RS232 kanalen is volledig program- meerbaar: gebruik en functie van de parity-bit kan naar eigen wensen worden ingesteld, evenals hét aantal stop- bits en een full of half duplex mode. Als optie is bovendien een parallel-interface beschikbaar.

Software
De Superbrain is standaard voorzien van het bekende CP/M-operatingsystem, een programmapakket op diskette dat o.a. de volgende hulpprogramma’s be vat:
— assembler
— editor
— debugger
— file handling routines
— disk formatter
— geheugentestprogramma’s
Voor de computer zijn de volgende hogere programmeertalen leverbaar (niet standaard):
— BASIC-80 interpreter (versie 5.2)
— BASIC-compiler
— COBOLcompiler
— FORTRAN-compiler
— Pascal-compiler
— PL/1-compiler
Een APL-compiler voor de Superbrain is in ontwikkeling. Alle interpreters en compilers zijn afkomstig van Microsoft. Om een indruk te geven van de snelheid van de Superbrain zijn in tabel 1 de re sultaten weergegeven van de BASIC testprogramma’s uit Databus 80/6 blz. 44.
Rodelco levert, speciaal voor de Super- bram, een aantal Nederlandstalige ap plicatieprogramma s zoals een tekstverwerker een data entry systeem diverse sorteerprogramma’s en een zgn, reportwriter voor de verwerking van al- lerlei soorten tabellen. Prijzen variëren van f 375,—voor een sorteerprogramma tot t 2.500,— voor de COBOL-compiler.

Documentatie
Twee kilo papier, versneden tot zo’n 600 pagina’s, vormen de documentatie bij de Superbrain. Om die twee kilo papier zit echter maar één kaft; men heeft dus wel alles bij de hand, maar het geheel is toch wat onhandelbaar. Beter was het
geweest om de verschillende onderwerpen in aparte boekwerkjes te behandelen.
De onderwerpen — die overigens goed en compleet worden beschreven —zijn:
— systeembeschrijving
— CP/M
— editor
— assembler
— debugger
— interfaces
— BASIC-80
— service-informatie

Conclusie
De Superbrain is een computer voor administratieve en wetenschappelijke toepassingen. Gezien de prijs (f 13.269,— voor de uitvoering met 700 Kbyte floppies) zal het apparaat de meeste hobbyisten niet aanspreken; trouwens, de hele hardware- en software-ondersteuning wijst ook duidelijk naar een gebruik in de professionele sector.
De Superbrain heeft een groot aantal voordelen in zich verenigd: CP/M operating system, S-l00 busaansluiting, meerdere programmeertalen mogelijk, achtergrondgeheugen m bv. hard disks uit te breiden tot zelfs 96 Mbyte, compacte opbouw en het beschikbaar zijn van applicatiesoftware. Echte minpunten zouden we niet kunnen noemen, of het zou de wat beperkte weergavemogelijkheid via het beeldscherm moeten zijn, Immers, ook bij de toepassingen waarvoor de Superbrain is bestemd, kunnen grafische weergaven uiterst belangrijk zijn. Samengevat geloven we zeker dat de computer het, ook op de Nederlandse markt, kan gaan maken.
In!. : Rodelco Electronics,
Verrijn Stuartlaan 29,
2280AG Rijs wijk
(070) 995750

Superboard II test uit de Databus november 1980 – door Havepe

Om eenvoudig te beginnen
De Superboard II vormt het basismode uit de Challenger computers van Ohio-Scientific Inc. Het betreft een print waarop alle microcomputercomponenten, plus een alfanumeriek toetsenbord zijn aangebracht. Rond deze zelfde print is ook de Challenger Pl computer opgebouwd.

Zoals de naam al aangeeft, bestaat de Superboard uit niet anders dan een print. Om een werkend systeem te verkrijgen heeft men nog een voeding nodig (5V, ca. 2,5A), een beeldscherm in de vorm van een normale huiskamer-TV, een cassetterecorder en eventueel een metalen kast ivm. afscherming. Twee punten die direct opvallen: de zeer lage prijs (f 994,— mcl. BTW en
voeding)

1. de vele uitbreidingsmogelijkheden, tot bijvoorbeeld een systeem met 24Kbyte RAM, twee mini floppy disks, een modem- en printerinterface, enz.

Microprocessor
Zoals alle Ohio-systemen is ook de Superboard opgebouwd rond de 6502 microprocessor. De gebruikte klokfrequentie is 1 MHz. Door plaatsing van een ander kristal is het mogelijk de 6502 op 2 MHzte laten draaien,waardoor de verwerkingssnelheid uiteraard met een factor twee toeneemt.

Geheugen
De RAM-capaciteit van Superboard is 4 Kbyte. Op de print zijn IC-voeten aanwezig voor nog eens 4Kbyte RAM. De hiervoor te gebruiken IC’s zijn van het type 2114(1 Kx4 bit).Speciaal voor het beeldschermgeheugen is nog eens 1 Kbyte RAM aanwezig.
De maximum RAM-capaciteit die de gebruiker ter beschikking staat bedraagt dus 8Kbyte. Is men hier niet mee tevreden, dan zal de oplossing moeten worden gezocht in het type 6l0 uitbreidings- print. Op deze print is plaats voor max. 24 Kbyte RAM, plus een controller voor twee mini floppies, een modem- en printerinterface en een busuitbreidingseenheid. De uitbreidingsprint kost met 8 Kbyte RAM, f 885,— (incl. BTW).
De hoeveelheid ROM op de Superboard is 10 Kbyte; 8 Kbyte voor de BASIC interpreter en 2Kbyte voor het monitor programma. De ROM-capaciteit kan niet op de print worden uitgebreid. Natuurlijk is het wel mogelijk om een of meer ROM’s te vervangen door EPROM’s met uw eigen programma. Alle geheugen- IC’s zijn voorzien van voetjes.

Interfaces
Op de print zijn de volgende interfaces aanwezig:
- HF-interface voor de koppeling met een normale zwart/wit-televisie, in te stellen op kanaal 36(UHF)
— cassetterecorderinterface, gebaseerd op de Kanasa City Standard (trans portsnelheid 300 baud)
— RS-232 interface,te gebruiken voor de koppeling van de computer met bij-
voorbeeld een printer of modem. Voor het realiseren van deze interface dienen nog enkele componenten te worden aangebracht.

De cassetterecorder- en RS232-interfacelijnen zijn op afzonderlijke connectoren uitgevoerd. Ook de rij- en kolomlijnen van het toetsenbord (waarvan de toetsen in een matrix zijn aangebracht zijn op een connector beschikbaar. Omdat het toetsenboard software-matig wordt ,,afgetast” is het mogelijk om op deze connector andere invoerapparaten aan te sluiten, zoals joysticks, ed. De
toetsenbord-invoerroutine in de monitor moet natuurlijk dienovereenkomstig worden aangepast, dan wel de resultaten moeten anders worden geïnterpreteerd.
De data-, adres- en besturingsbus zijn uitgevoerd naar een 40-pins IC-voet, rechtsonder op de print. Via deze IC-voet en een adapter met flat-cable wordt de Superboard verbonden met bijv. de type 610 uitbreidingsprint.

Toetsen bord
Het alfanumerieke toetsenbord is opgebouwd uit 53 toetsen. Er is geen gescheiden numeriek toetsenbord aanwezig.
De toetsen zijn direct op de print gemonteerd, en zijn opgesteld in een matrix vorm. Wanneer een toets wordt ingedrukt, wordt ergens in die matrix een rij-lijn verbonden met een kolom-lijn. Deze verbinding wordt door de computer, die achtereenvolgens op de rij-lijnen een actief signaal zet en steeds de kolom-lijnen aftast, gedetecteerd. In feite is de computer zelfs in staat om 8 toetsen tegelijk te detecteren.
De indeling van het toetsenbord is gelijk aan die van een normale typemachine; bedieningsgemak en werking zijn zon der meer goed. Het toetsenbord is voor- zien van een auto-repeat functie het- geen wil zeggen dat een toets, na ca. 0,5 seconde, automatisch karakters blijft genereren, en wel met een snelheid van 5 tekens per seconde. Hoewel ook een aparte repeat-toets aanwezig is, hebben we de functie daarvan niet kunnen ontdekken.
De plaats van de break (reset)-toets is nogal ongelukkig gekozen, vlak naast de return-toets. Drukt men per ongeluk op deze break-toets dan komt de computer terug in de monitor en kan het BASIC programma via een zgn. ,,warme start” opnieuw worden geactiveerd; m.a.w. de geheugeninhoud gaat dus niet verloren. De shift- en shift-lock toetsen hebben een nogal afwijkende functie. Met shift lock wel, en shift niet ingedrukt, worden hoofdletters (upper case characters) gegenereerd. Drukt men één van de shift toetsen in, dan genereert het toetsenbord ,,garbage” (lett. : vuilnis). Is shift lock niet ingedrukt, evenmin als een van de shift-toetsen, dan worden kleine let- ters (lower case characters) gegenereerd, maar werken de cijfertoetsen niet meer als zodanig.
Drukt men de linker shift-toets in, dan komen hoofdletters te voorschijn en voldoen de cijfertoetsen ook weer aan hun opdracht. Bij het indrukken van de rechter shift-toets verschijnen echter weer heel andere karakters. Kortom: ,,garbage”.

Beeldscherm
Als beeldscherm maakt de Superboard gebruik van een televisie, die op kanaal 36 (UHF) moet worden afgesteld. Hoewel de karaktergenerator in staat is om een beeldindeling van 32 regels x 32 karakters te verwezenlijken, verschijnen in werkelijkheid slechts 24 regels van elk 24 karakters op het scherm. Dit is een gevolg van een zo goedkoop mogelijk gehouden video-interface die geen rekening houdt met ,,overscan” (beschrijven van het scherm buiten het zichtbare gebied). Deze tekortkoming wordt softwarematig gecompenseerd door in het video-geheugen bepaalde geheugenlocaties niet te beschrijven.
Dit laatste is nogal rigoreus aangepakt. Met het programma:
10 FOR P 54263
20 POKE P, 65
30 NEXT P
kwamen we al tot een beeldindeling van 31 regels x 25 karakters (53248 en 54263 zijn resp. het eerste en laatste adres in het video-geheugen; 65 is de ASCII- code voor de letter A).
Voor degenen die deze beeldcapaciteit te klein vinden is een ombouwset leverbaar (prijs f 97,50 incl. BTW), waarmee een beeldindeling van 24 regels x 48 karakters kan worden verkregen. De ombouwset bevat bovendien een kristal waarmee de 6502 microprocessor kan draaien op 2 MHz. Van harte aanbevolen!

BASIC
De Superboard beschikt over de beken de 8Kbyte BASIC-interpreter van Microsoft. Deze interpreter is vrijwel compatibel met die van de Commodore PET/CBM, de Apple II (floating point BASIC) en de TRS-80 level II.
De nauwkeurig bij rekenkundige bewerkingen is 6 cijfers achter de komma. Tabel 1 geeft een indruk van de snelheid van de Superboard BASIC. In deze tabel zijn de resultaten weergegeven van de testprogramma’s uit Databus 80/6, pagina 44. We merken nogmaals op dat, door gebruik te maken van een ander kristal, een snelheidsverhoging met een factor 2 mogelijk is. Het monitorprogramma biedt de gebruiker enkele eenvoudige mogelijkheden om een programma, geschreven in machinetaal, in te voeren. Men kan nl. een geheugenlocatie vullen, uitlezen en wijzigen, en een programma starten vanaf een aan te geven adres. Deze communicatie met het monitorpro