Header image  
INDATA's DAI  
 
    home

INDATA's DAI computer

Dat deze computer is de collectie aanwezig is, daar ben ik hatstikke trots op.

Mijn kennismaking kwam door de Teleac cursus Microprocessors 2, wij kregen een Exidy, maar deze, die heeft kleuren!

Voor mij destijds onbegrijpelijk. In 2006 eentje kopen, die ik dus koester.

Met heel veel tapes erbij (cassette en MDCR's, doos vol), en stapels tijdschriften van de Belgische, Nederlandse en Duitse gebruikersgroep.

DAI - TREURIGE GESCHEDENIS MET HOOPVOL EINDE
Voor een interview met de DAI-gebruikersgroep hoef de de redactie van PCM de deur niet uit. Een delegatie van het bestuur kwam wel even langs In Amsterdam. Het illustreert de manier waarop deze groep — noodgedwongen — werkt.
E igenlijk is de geschiede nis van de Dai-micro computer te treurig om an te horen. Tegelijk is ze chter het bewijs voor de stel ling dat een goede computer ich kan handhaven tegen elke rdrukking in. Wat er mis kon gaan met dit Belgische produkt is er sinds de lancering in 1980 :00k inderdaad mee misgegaan. everingsproblemen, een ui terst beroerd handboek, slechte ervice, geen software en om de paar maanden een andere im porteur: de Dai-gebruiker van het eerste uur is letterlijk niets bespaard gebleven.
Toch beweren secretaris Wim Brenler en coördinator Noord Oost Robert van den Broek — beiden Dai-kopers van het ëerste uur — zonder met de bgen te knipperen dat ze nu .wéér voor de Dai zouden kie . Een ziekelijke neiging tot elfkwelling misschien, mis laatste Belgofilie, of gewoon te trots om een miskoop toe te geven?
Als dat al zo mocht zijn, dan zijn beide heren bepaald niet de ènigen die last hebben van die verschijnselen.
SEen goede keus
Bij de start van de Teleac cursus Microprocessoren I (seizoen ‘79-80) meende een panel van deskundigen dat de Dai-computer een uitstekende keus was voor de cursisten. Voor 1675 gulden kon men een cursuspakket inclusief een uit geklede Dai 8K aanschaffen. Een spectaculair bedrag. In korte tijd werden dan ook 1000 Dai’s op papier verkocht.
“En toen begon de ellende al meteen,’’ vertelt Wim Bremer. “De Belgische fabriek kon niet leveren, Er waren problemen met bepaalde Roms die uit Amerika moesten komen. Ach teraf zijn wij tot de conclusie gekomen dat er wel eens sprake zou kunnen zijn van pesterij tjes. Toen Dai niet kon leveren, koos Teleac voor een Ameri kaanse computer, de Exidy Sorcerer, en die bleek zonder problemen leverbaar.”
Toch kwamen er via dat Teleac-verhaal zo’n 800 com puters bij Nederlandse gebrui kers terecht. In België liep de machine zelfs nog veel beter. De Bank van Belgïë bestelde bijvoorbeeld 1500 exemplaren die dienst moesten gaan doen als terminal. Het onderwijs toonde veel belangstelling en er
werd meteen maar een gebrui kersgroep opgericht: Daina mics. Iedere koper van de ma chine kreeg meteen een nul- nummer van het clubblad in de doos bijgesloten. De Engelse luchtmacht bestelde exempla ren om dienst te laten doen als vluchtsimulator. Een glorieuze opmars leek gestart.
Ellende
Wim Bremer: ‘‘Importeur meI co ging failliet, de volgende im porteur Expert ook en de derde importeur ADM was een soft ware-huis, dus die haalden in principe, een vreemde eend in huis. Een van de directeuren in België ging er met de kas van door en de Bank van België zag zich genoodzaakt de zaak over te nemen. Toen, in 1983 begon
•er weer een beetje zon in te ko men, de zaken leken beter aan gepakt te worden. Inmiddels waren wij in 1982 met de ge bruikersgroep gestart.’’
“We moesten wel,” zegt Ro bert van den Broek.” De Belgi sche gebruikersgroep was welis waar erg actief, maar voor Ne derlandse gebruikers werd
de afstand naar bijeenkomsten in België toch wel bezwaarlijk. Werken zonder een gebruikers- groep was echter onmogelijk. De service was slecht, voor zo ver je kon spreken van service. Kapotte apparaten die naar de fabriek werden opgestuurd kwamen nog slechter terug, kwamen helemaal niet terug of pas na maanden, ongerepa reerd.’’
Zelfhulp
Gebruikers: moeten het hebben van gebruikers. Het bekende verhaal gaat voor de Dai mis schien nog meer op dan voor elke andere computer. Het komt meer voor dat fabrikanten ge bruikers aan hun lot overlaten als de computer eenmaal is aaiy geschaft, maar als de computer maar goed genoeg verkoopt springen derden wel in. Daar kon in het geval van Dai geen sprake van zijn, de verkoopcijfers wa ren voor andere bedrijven niet interessant. Software verscheen niet en moest dus zelf gemaakt worden. Onderdelen kwamen niet of mondjesmaat los, repara ties werden dus door handige sol deerders met bijeengeraapte on derdelen uitgevoerd. Het bijge leverde handboek stelde niets voor, dus schreef een gebruiker een handboek waar zelfs de fa briek iets van kon leren. Als Van den Broek en Bremer gaan op- noemen wie zich allemaal ver dienstelijkhebbengemaaktvo de gebruikersgroep, ontbreekt de ruimte om namen te ver melden.
a Praten met de fabrikant
“Zo langzamerhand hebben we het wel voor elkaar, durf ik te beweren,’’ zegt Wim Bremer. Reparaties voeren we uit in ei gen beheer en software is nu in ruime mate voorhanden. En we hebben de-fabriek inmiddels zo ver dat ze met ons willen pra ten. Er moet een centraal punt komen waar alle ervaringen van de gebruikersgroepen over al in Europa samenvloeien. Veranderingen in de machine moeten aan de gebruikersgroe pen worden doorgegeven. Ver-
anderingen die gebruikers als erg zinvol ervaren moeten in dien mogelijk in nieuwe machi nes worden aangebracht. We denken echt niet dat we de fa briek nu plotseling helemaal in ons spoor krijgen, maar we zijn aan het praten.”
“De produktie van de fabriek in België bedraagt momenteel zo’n driehonderd stuks per maand. En ik durf mensen hardop aan te raden nu nog een Dai aan te schaffen. Het blijft een fantasti sche computer. Echt een computer-computer, dat wil zeggen een apparaat dat je kunt aanschaffen als je er plezier in hebt de mogelijkheden ervan te ontdekken. Wij hebben dat met schade en schande moeten doen, de nieuwe gebruiker kan op onze ervaringen steunen, maar er is nog genoeg te doen.”
“Ook het aantal, praktische toepassingen van de Dai moet niet worden onderschat. Van huis uit is de machine erg ge schikt voor meet- en regelfunc ties. Hij doet dan ook feitelijk dienst in veel natuurkundeloka len en dergelijke. Dat is logisch want de fabriek is van huis uit producent van interfaces voor industriële toepassingen. Een ander voorbeeld is Viditel, te genwoordig zo populair. Die oude Dai kan Viditel helemaal software-matig aan, daar komt geen hardware bij te pas.”
“Zo langzamerhand geeft deze opmerkelijke machine al zijn geheimen vrij. In principe is hij nu zo’n vijf jaar oud, maar hij kan zich in heel wat opzichten nog steeds meten met de con currentie. Vandaar dat wij zon der mankeren nu weer voor de Dai zouden kiezen. Alleen zou den we dan dit keer een be wuste keus maken, terwijl we ons destijds misschien te veel hebben laten leiden door een aantrekkelijke prijs en een ge brek aan alternatieven.”

DAI personal computer Databus December 1979 door Havepe

Driewerf jammer!
Jammer voor al die Teleac die de DAI-computer aan hun neus voorbij zagen gaan. Jammer voor DAI die t.g.v. allerlei leveringsmoeilijkheden de computer niet op tijd op de markt kon brengen en nu van alle kanten de zwarte piet krijgt toegespeeld. Jammer voor de fabrikanten en importeurs van andere personal computers die hun prijzen drastisch zullen moeten verlagen, om enig weerwoord aan dit Belgische geweld te kunnen geven.
Wat die kleine Brusselse firma Data Applications International nu uiteindelijke heeft klaargestoomd is nl. een stukje technisch vernuft dat zijn weerga op de Nederlandse markt, en waarschijnlijk ook de internationale markt, niet kent. Oordeelt u zelf.

De DAI-computer bestaat uit een nette kunststof kast, waarin zich alle elektronica bevindt.
De microcomputercomponenten zijn op een grote print aangebracht (afb. 1). Daarop is een klein printje gemonteerd (afb. 2) met de HF-modulator, waarbij men de keuze heeft uit de volgende normen:
- PAL
— NTSC
- SECAM
op het beeldscherm zijn 16 kleuren mogelijk. De ,,kleuren-modulator” kan echter ook worden vervangen door een zwart/wit-versie zodat men op het beeldscherm 16 grijsniveau’s kan onderscheiden.

Microprocessor
De microprocessor in de DAl-computer is de aloude 8080 van Intel. Deze processor wordt echter van een groot aantal rekentaken ontheven door de Am9511 (zie Databus 79/3, pag. 6), een complete rekenkundige eenheid op één chip. Tot de mogelijkheden van dit IC, gefabriceerd door AMD (Advanced Micro Devices), behoren zowel drijvende als vaste komma berekeningen, optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, delen en een groot aantal goniometrische functies.

 

Geheugen
De totale ROM-capaciteit is 24Kbyte. Hierin is het monitorprogramma en de BASIC-interpreter opgeslagen, d.w.z. dat is het geval in de uiteindelijke versie. De voornaamste oorzaak van de moeilijkheden met de computer was nl.. de levering van de ROM’s, die door de ROM-fabrikant moeten worden geprogrammeerd. Op dit moment worden de eerste DAI’s afgeleverd met die ROM’s. Bij ons testapparaat bevonden monitor en BASIC zich nog in EPROM’s.
De computer is leverbaar met 16, 32 of 48Kbyte RAM. Heeft men een 16- of
32Kbyte-versie aangeschaft, dan is de RAM-capaciteit eenvoudig uit te breiden door het inprikken van extra RAM-IC’s. De snelle rekenaar zal hebben opge merkt dat de totale geheugencapaciteit
van de DAl dus groter kan zijn dan 64Kbyte (24Kbyte ROM + 48 Kbyte
RAM). Dit wordt intern in de computer verwerkt d.m.v. ,,bank-switching” (het
overschakelen m.b.v. een extra chip- select signaal van de ene geheugenbank naar de andere).

Toetsenbord
Het toetsenbord bestaat uit 57 toetsen, waaronder:
— vier toetsen voor besturing van de cursor;
— een break-toets voor het onderbreken van een programma zonder dat de in- formatie uit het geheugen verloren gaat;
een ,,delete character” toets, waar- mee een foutief ingetypt karakter kan worden gewist;
een repeat-toets, erg handig bij het over g rotere afsta nd verplaatsen van de cursor;
— een CTRL-toets, waarmee tussen hoofd- en kleine letters kan worden gekozen. In het normale geval ver- schijnen op het beeldscherm hoofd- letters, en krijgt men kleine letters wanneer de SHIFT-toets worden inge drukt. Drukt men echter eenmaal op de toets CTRL dan is het precies an dersom.
Links naast het toetsenbord bevindt zich een kleine reset-schakelaar, waarmee men aan de 8080 een reset-signaal aan- biedt. In dat geval gaat een eventueel BASIC-programma in het geheugen ver- oren.
Het toetsenbord is van goede kwaliteit en laat zich erg gemakkelijk bedienen. Denderverschijnselen traden n iet op. (Voor de techneut nog een gegeven : het toetsenbord werkt volgens een 3-key roll-over).

Beeldscherm
op de computer kan een normale zwart! wit- of kleuren-TV worden aangesloten; de DAl-computer levert een HF-signaal op kanaal 32. (Het zou interessant zijn om te weten of de FCC, de Amerikaanse keuringsdienst voor apparatuur waar HF-signalen in voorkomen, deze computer zou goedkeuren. Tot nu toe weten ze de ,,echte” Texas Instruments computer nog steeds tegen te houden. DAl heeft de computer echter nog niet ter keuring bij de FCC aangeboden).
Voor de weergave op het beeldscherm heeft men de keuze uit 13 modes (werk- wijzen):
— alleen tekst, met een indeling van 24 regels x 60 karakters.
- alleen grafische weergave, met een oplossend vermogen van (horizontaal x verticaal)72x65, 160x 130of 336x 256!!
— tekst en grafische weergave, waarbij het onderste gedeelte van het scherm is gereserveerd voor het weergeven van 4 regels tekst. Wat betreft de grafische weergave heeft men weer de keuze uit bovenstaande resoluties.
Bij elke grafische mode kan men nog kiezen tussen 4 en 16 kleuren.
Deze modes zijn in te stellen m.b.v. de BASIC-statement MODE nr, waarbij nr een cijfer is van 0 t/m 6 dat de resolutie en het aantal kleuren aangeeft, eventueel gevolgd door de letter A, wanneer men het onderste gedeelte van het scherm voor tekstweergave wil gebruiken. Afb. 3 toont een voorbeeld van de grafische mogelijkheden. De kleuren (voor- en achtergrond) die bij de weergave van tekst en grafische voorstellingen worden gebruikt zijn in te stellen m.b.v. de BASIC-commando’s COLORT en COLORG (de T en G staan voor resp. tekst en graphics).
De statements MODE, COLORT en CO LORG kunnen in een BASIC-programma worden opgenomen, maar kunnen ook in de direct mode (zonder regelnummer) worden gebruikt, zodat ze direct resultaat hebben.

Monitor-programma
Wanneer men de computer inschakelt, meldt de BASIC-interpreter zich. Wil men echter in machinetaal werken, dan kan met het commando UT (van Utility) het monitorprogramma worden aangeroepen. Dit programma biedt de mogelijkheid om de inhouden van geheugen- locaties en registers te onderzoeken en eventueel te wijzigen, een programma te starten, weg te schrijven naar cassette of in te lezen van cassette.

Interfaces
De computer heeft de volgende interfa ces:
— twee cassette recorder-interfaces, incl. motorsturing.
— stereo-uitgang (volgens de documentatie HiFi; waar zijn we nu eigenlijk mee bezig?). De DAI-computer heeft drie onafhankelijk van elkaar werken- de oscillatoren die m.b,v. BASIC commando’s kunnen worden bestuurd. Behalve dat de oscillator signalen naar de TV worden gevoerd, zijn ze ook beschikbaar op een DIN connector: oscillator 0 en 1 op het linkerkanaal, en oscillator 1 en 2 op het rechter kanaal.
— twee game-paddle interfaces.
— RS232-interface, waarop direct een printer kan worden aangesloten.
— DCE-bus interface, waarop alle euro- kaarten uit de DCE-serie van DAI kunnen worden aangesloten, zoals A/D en D/A-omzetters, een EPROM programmer, een kaart met opto koppelaars, matrix-interface, IEC-bus interface, serie-interface voor 8 kanalen, enz, enz. In totaal bestaat de DCE- serie uit ca. 30 verschillende interface- kaarten.
Op deze DCE-bus interface kan ook direct een mini-floppy disk worden aangesloten. Tenslotte kan de bus- interface worden gebruikt als 24 bit parallel /0-poort, want dat is het namelijk.

BASIC
De DAI-computer beschikt over een uit- gebreide BASIC-interpreter (ca. 22Kby- te) die, naast alle standaard BASIC faciliteiten, de volgende mogelijkheden biedt:
het aanroepen van een programma in machine-taal mb.v. de statement CALLM 1, V. Hierbij is 1 het beginadres van het programma terwijl V een variabele is waarvan het adres in registerpaar HL van de 8080 wordt opgeslagen.
de communicatie met lolstokken (joysticks of te wel game-paddles) via de statement A=PDL (1). A krijgt daarbij een waarde tussen 0 en 255 die de positie van de aangegeven potentio meter (1) in de lolstok weergeeft.
m.b.v. het CHECK-commando kan de juistheid van de informatie op een cassetteband worden onderzocht. Alle files worden gelezen en op het beeldscherm verschijnen de namen van die files met daarachter de aanduiding OK of BAD.
een BASIC-programma kan stap voor stap (instructie voor instructie) worden uitgevoerd m.b.v. het commando STEP. Na het indrukken van de spatie toets wordt slechts één instructie uit- gevoerd, waarna op het beeldscherm de volgende uit te voeren instructie verschijnt. Die instructie wordt pas uitgevoerd wanneer weer op de spatie-toets wordt gedrukt, enz. Erg nuttig bij het foutzoeken in een pro- g ra m m a
— hetzelfde geldt voor de commando’s TRON en TROFF. Nadat het comman do TRON is uitgevoerd, worden alle statements die de computer krijgt aangeboden, op het beeldscherm weergegeven. Na het commando TROFF wordt de programma-uitvoe ring op de normale manier vervolgd.
— voor het weergeven van grafische voorstellingen zijn een aantal mogelijkheden aanwezig. De belangrijkste zijn DOT (het laten oplichten van een punt in een aangegeven kleur), DRAW (trekken van een lijn in een aangegeven kleur tussen twee coördinaten) en FILL (het opvullen van een rechthoek in de aangegeven kleur tussen twee coördinaten, links-onder en rechts-boven). Bovendien heeft men de mo gelijkheid om de positie van de cursor op te vragen en aan een tweetal variabelen toe te kennen.
tenslotte, het kan niet op, is de DAI ook nog in staat om geluid weer te geven. Hiervoor zijn twee statements beschikbaar: ENVELOPE, waarmee men de omhullende van de toon definiëert, en SOUND, waarmee de frequentie en het volume worden vastgelegd en waarmee wordt aangegeven welke van de drie oscillatoren moet worden geactiveerd. In de SOUND-statement kan men bovendien aangeven of een tremolo en/of glissando-effect is gewenst.
De aanwezige ruisgenerator start men met het commando NOISE.
— BASIC-functies zoals arcsinus, arcco sinus, conversie van decimaal naar hexadecimaal, en lülog en e-log zijn, mede dank zij de aanwezigheid van de Am9511, standaard aanwezig.
Tabel 1 toont de resultaten van de test- programma’s uit Databus 79/3. De zeer hoge snelheid van de DAI t.o.v. de andere 8-bit computers is niet alleen te dan- ken aan de Am9511, zoals u misschien zou denken. Zonder deze rekenchip is de totaaltijd ni. 46 seconden; de DAI-computer beschikt gewoon over een erg slimme BASIC-interpreter.

Software-ondersteuning
Nu komen we toch aan een punt dat voor de DAI-computer minder positief uitvalt, om niet te zeggen erg negatief. Die software-ondersteuning is op dit moment namelijk nihil. Wel is DAI-Nederland, de nieuwe importeur van de personal computer, bezig met het omzetten van een aantal bestaande software-pakketten naar de DAI-computer. Wat die pakketten precies inhouden en wanneer ze leverbaar zijn, is ons nog niet bekend.

Conclusie
De DAI-computer kost in de eenvoudigste uitvoering, d.w.z. met 8Kbyte RAM en zwart/wit modulator, maar zonder geluid en lolstokken-interface f 1820,-. Teleac-cursisten en HCC-leden betalen voor deze uitvoering f 1495,-.
Door het aanbrengen van modules, dan wel het inprikken van IC’s, kan men de computer uitbreiden met 3 x l6Kbyte RAM (t 590,- per l6Kbyte), een kleuren- en geluid-modulator (f 380,-), de ge- luids-, lolstokken- en 2e cassetterecorderinterface (t 410,-) en de ,,math module” met de Am9511 (t 950,-).
De prijs van de uitvoering zoals die in dit testrapport is beschreven bedraagt dan t 4285,-. Alle prijzen zijn mci. BTW.
We mogen dus rustig stellen dat de prijs/prestatie-verhouding van de DAl- computer, in welke uitvoering dan ook, op dit moment de beste is in de gehele microcomputermarkt.
Inl. DAI-Nederland, Catandstraat 62, Rotterdam (010)36 1749.


Driewerf jammer deel 3 (Slot)
Reaktie op DAI recentie in de databus april 1980 door P. Koorevaar

Jammer, dat in het testrapport over de DAl personal computer een voor sommige lezers nogal belangrijk gegeven is vergeten te vermelden nl. de getalformaten. Een kritische aantekening hierover zou het artikel zeker ten goede zijn gekomen.
Uit de folder van DAI blijkt, dat de ,,floating point” variabelen slechts een bereik hebben van tot 1018 tegenover 1038 tot 1038 voor de meeste andere micro’s, behalve uitschieters als de TI 99/4 en de HP-85. Genoemd bereik is zonder meer aan de krappe kant voor hen die veel rekenen, bijv. bij de technische wetenschappen.

Wat mij echter nog meer verontrust, is de beperking tot 6 digits, De DAI print ,,floating point” variabelen met 6 cijfers en dat maakt deze variabelen ongeschikt voor boekhouding. Immers bij f 10.000,— en meer verliest men de centen en boven 100.000,— de dubbeltjes enz. Hiervoor is echter uitweg mogelijk zoals verderop geschetst.
Wanneer men echter in een bepaalde bewerking met kettingberekeningen krijgt te maken, kan men door afronding c.q. afkapping al snel tamelijk onnauw keurige uitkomsten krijgen. Mogelijk werkt de DAl met een 3 bytes mantisse. In dat geval zou de onnauwkeurigheid 1 op 223 of wel 1 op 8,4 x 106 kunnen zijn, dus een nauwkeurigheid van bijna 7 cij fers. Het blijft niettemin aan de krappe kant voor sommige doeleinden.
Het bereik van de integer variabelen van 9 digits is zonder meer groot te noemen vergeleken bij andere micro’s, die meestal niet verder komen dan 2 wel 32767. Dit levert dan ook een uitwijk mogelijkheid voor bijv. boekhouding, nl. werken met bedragen in centen (tot max. f 10.000.000,— minus 1 cent). Zodra bedragen moeten worden geprint, kunnen de guldens worden afgescheiden door delen door 100 en de centen met de functie MOD(ulus) (MOD (A,B) = rest na deling A/B).
Jammer ook, dat een DEF FN statement ontbreekt op deze machine, die juist door zijn vele extra functies als ACOS, ASIN, ALOG, FRAC ed. en door de mogelijkheid een snelle ,,math module” toe te voegen, geschikt lijkt voor min of meer wetenschappelijk rekenwerk, waarbij door de eveneens sterke grafische mogelijkheden de resultaten in grafiekvorm kunnen worden weergegeven, bijv. ten behoeve van onderwijs.
Tot slot erg jammer, dat zo kort na het verschijnen van het testrapport de prij zen zo drastisch zijn verhoogd, nl. over het geheel genomen met ongeveer 15%, uitgezonderd de ,,math module”.

DAI prijslijst

******** DA! prijslijst *********
********** mcl. BTW ************
Prijzen Zijn gebaseerd op koers van Ned.Fl. 5.5195 per B.Fr. 100,--
1) personal computerfl. 2540.07
2) p.c. + MONITOR fl. 3395.88
3) p.c. + Pion. + DCR (digital cass.rec.) fl. 4060.21

6) p.c. + Pion. + FDC (Floppy disk drive) 320K. fl. 5633.75

7) p.c. + Pion. + FDC (Floppy Disk drive) 640 K.fl. 6087.06

8) DAI FDC (Disk Drive 320 k.) fl. 3233.9
9) DAI FDC (Disk Drive 640 k.) fl. 4030.25





Pakket 1) Met 'n audio cass.rec (+/- f.150,-) reeds bruikbaar met een normaal kleur of zwart/wit TV-toestel.

Pakket 2) Een monitor geeft een beter beeld en kleur resolutie dan TV.

Pakket 3) Een DCR (digital cass.rec.) is +/- 10 maal sneller met LOAD en SAVE dan de audio cass.rec.

Pakket 4/5) De opslag van DATA op DCR-cassette is 60K-bytes per kant.

De opslag van DATA per FDC-floppy is 320K-bytes of 640K-bytes.

Teleac DAI perikelen (HCC Nieuwsbrief september 1979)

Nadat Teleac enige maanden lang met steeds toenemende frequentie brieven stuurde aan de 1000 mensen die een DAI in bestelling hadden, is uiteindelijk de knoop doorgehakt: Het kontrakt met Inelco is opgezegd (of zoiets). (inelco is de importeur van DAI in Nederland).

Waarom? Omdat duidelijk werd dat DAI voor de aanvang van de cursus Micropocessors II geen computers kan leveren. Met de oorzaken hiervan zal ik U niet lastig vallen, vooral omdat ik van verschillende kanten tegenstrijdige berichten heb gehoord. De DAI komt hoogstwaarschijnlijk wel (de fabriek heeft nu te veel geinvesteerd om het project te stoppen), maar later.

Wat nu? De 1000 bestellers hebben van Teleac de gelegenheid gekregen om te kiezen: gel terug of voor hetzelfde bedrag een Sorcerer. Zij hebben f 1675 betaald en krijgen nu de kans om een computer te krijgen, waarvoor andere belangstellenden f 2800e moeten betalen. Fijn voor die 1000. Coulant van Teleac, maar hoe moet het nu met die 5000 andere cursisten? Allereerst is daar de mogelijkheid om een Sorcerer te kopen bij Expert in Nijkerk (03494-2419). Deze computer, die een Z-80 als microprocessor heeft, is qua concept vergelijkbaar met de DAI en de Apple. Afwijkend en nodeloos kwetsbaar zijn de ROM packs met software die er aan de buitenkant ingestoken kunnen worden (opzij) en dan iets uitsteken. Standaard wordt een pack met Microsoft BASIC meegeleverd, maar er zouden ook andere talen leverbaar zijn. Een duidelijk voordeel t.o.v. de DAI is de direkte leverbaarheid van de floppy systemen. Een mini-floppy systeem met controller en CP/M operating systeem kost f 2398e. Op een schij kan 180 kilobyte. Verder is een S-100 expansion interface leverbaar, waardoor alle S-100 bus uitbreidingen aangesloten kunnen worden. Naast het gewone toetsenbord zit een numeriek toetsenbordje voor het invoeren van getallen. Het scherm geeft 30 regels van 64 tekens en graphics met een resolutie van 240x512. De gebruiker kan zelf 64 tekens programmeren. Geen kleur. Er kunnen 2 cassetterecorders worden aangesloten.

Een andere mogelijkheid, iets duurder, maar zeer professioneel van kwaliteit is de H88 van Heath. Behalve een computer met Z-80 bevat dit systeem een komplete  intelligente (nog ’n Z-80) video terminal, in dezelfde kast passen een scala van uitbreidingen en zelfs een mini-floppy (naast het beeldscherm). Vooral als je hem  zelf assembleert (“kit”) is de prijs redelijk voor de geboden waarde. (zie adv. Achterin). Als voldoende HCC-leden zich vooraf aanmelden bij de heer Steenmeyer (020-101216), dan bestaat de mogelijkheid om de kit met korting te krijgen. Van de Apple is speciaal met het oog op de Teleac cursus een speciale versie uitgebracht, met standaard Applesoft i.p.v. de integer BASIC en zonder kleur. Deze gestripte Apple (geschilderd?) kost minder dan f 3000e en is verkrijgbaar bij Heringa-Wurthrich.

De meest verkochte personeel computer, de TRS-80 (in 1978 in Amerika 100000 stuks, dat is de helft van alle computerverkopen!) is natuurlijk ook prima geschikt voor Teleac-cursisten. Ondanks eerdere bedenkingen van degelijkheid, klantenbinding e.d. blijkt deze computer weinig problemen te leveren. Door de enorme verkoopcijfers begint in de V.S. al een hele industrie op gang te komen van second source additions. Op hardware gebied is er voor de TRS-80 erg veel verkrijgbaar. In (late) navolging van Amerika en Engeland is nu ook in Continental Europe (Nederland en Belgie inbegrepen) de prijs verlaagd, ik ken de nieuwe prijzen nog niet.

De PET komt evenals de TRS-80 met een eigen beeldscherm en cassette-recorder. Dat is toch wel gemakkelijk. De PET2001 met ongelukkig toetsenbord en kleine foutjes in de ROM’s kost nu f 1750e. Omdat er in 1978 in Amerika 25000 van verkocht zijn, is ook voor deze PET veel verkrijgbaar. Bovendien zijn nu de eigen PET floppy’s en printer verkrijgbaar. De introductie van de opvolger, de CBM zal wel tot gevolg hebben dat er veel PET software op de markt zal komen die niet op de PET2001 werkt. De oude PET en de nieuwe PET (CBM) zijn namelijk niet compatible op diverse punten. PET dus. Wil je een computer voor de Teleac cursus dan zijn er nog veel meer mogelijkheden. In feite is elke compyter geschikt, waarin je een 8K BASIC interpreter kunt laden. Dus Compucolor, SWTPC, Sord, H8, enzovoorts. Van de BASIC-in-ROM systemen, die voor de niet-deskundige toch wel gemakkelijk te gebruiken zijn, moet er nog een genoemd worden die opvalt door zijn bescheiden prijs: de Challenger 1P. De precieze prijs dit op dit ogenblik geldt, is me niet bekend. Zonder kast en voeding heet hij “Superboard” en kost ca. f 1000i. Bij Koopmans tel. 078-156033.